Η απουσία του Ιλχάμ Αλίγιεφ από τη Σύνοδο Κορυφής στην Άγκυρα και η στήριξη υποψηφίου των ΗΑΕ για τη θέση του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ αποκαλύπτουν το βάθος των διαφορών με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.
Ρωγμές εμφανίζονται στη στενή στρατηγική σχέση της Τουρκίας με το Αζερμπαϊτζάν, καθώς μια σειρά διαφωνιών ανάμεσα στην Άγκυρα και το Μπακού έχει προκαλέσει ένταση σε πολιτικό και διπλωματικό επίπεδο.
Παρά το διαχρονικό σύνθημα «δύο κράτη, ένα έθνος», που περιγράφει τους δεσμούς των δύο χωρών, οι τελευταίες εξελίξεις δείχνουν ότι η συνεργασία τους δεν είναι απαλλαγμένη από ανταγωνισμούς και διαφορετικές επιδιώξεις.
Η απουσία του προέδρου του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίγιεφ, από τη Σύνοδο Κορυφής του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών στην Άγκυρα, αλλά και η επιλογή του Μπακού να στηρίξει υποψήφια των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων για τη θέση του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ, αντί του υποψηφίου που προωθεί η Τουρκία, αποτέλεσαν τα πιο πρόσφατα σημάδια της διπλωματικής απόστασης.
Η απουσία Αλίγιεφ και το μήνυμα προς την Άγκυρα
Η μη συμμετοχή του Αλίγιεφ στη σύνοδο της Άγκυρας προκάλεσε ερωτήματα, καθώς ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είχε απευθύνει προσωπική πρόσκληση στον Αζέρο ομόλογό του.
Το Μπακού επικαλέστηκε προγραμματισμένες υποχρεώσεις του προέδρου στο εσωτερικό της χώρας, στέλνοντας στη θέση του τον υπουργό Εξωτερικών Τζεϊχούν Μπαϊράμοφ.
Ωστόσο, η απουσία αποκτά ιδιαίτερη πολιτική σημασία λόγω των προηγούμενων διαφωνιών. Την ίδια στιγμή, η υποστήριξη της Αζερμπαϊτζάν στη Λάνα Νουσεϊμπέ των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, αντί του Τούρκου υποψηφίου Φεριντούν Σινιρλίογλου για τη θέση του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ, ενίσχυσε την εικόνα μιας σχέσης που περνά περίοδο δοκιμασίας.
Η στάση του Αλίγιεφ ερμηνεύεται από αναλυτές όχι απαραίτητα ως συνολική απομάκρυνση από την Τουρκία, αλλά ως έκφραση δυσαρέσκειας απέναντι σε συγκεκριμένες επιλογές της κυβέρνησης Ερντογάν.
Το ζήτημα του Ναγκόρνο Καραμπάχ
Ένα από τα πρώτα σημεία τριβής αφορά τον πόλεμο στο Ναγκόρνο Καραμπάχ και τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται ο ρόλος της Τουρκίας στην αζερική στρατιωτική επιτυχία.
Η δυσαρέσκεια του Μπακού εντάθηκε όταν ο Ερντογάν αναφέρθηκε στην τουρκική εμπλοκή στο Ναγκόρνο Καραμπάχ, χρησιμοποιώντας την ως παράδειγμα της στρατιωτικής ισχύος της χώρας του.
Στο Αζερμπαϊτζάν υπήρξαν αντιδράσεις, καθώς θεωρήθηκε ότι η Άγκυρα επιχειρεί να οικειοποιηθεί μέρος της νίκης που πέτυχαν οι αζερικές δυνάμεις.
Για την ηγεσία του Μπακού, η στρατιωτική επιτυχία στο Καραμπάχ αποτελεί βασικό στοιχείο της εθνικής και πολιτικής της αφήγησης. Συνεπώς, οποιαδήποτε προσπάθεια υποβάθμισης της αυτονομίας του αζερικού ρόλου αντιμετωπίζεται με ιδιαίτερη ευαισθησία.
Η σχέση με το Ισραήλ προκαλεί νέες εντάσεις
Ένα ακόμη σημαντικό πεδίο διαφωνίας είναι οι στενές σχέσεις του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ.
Η Τουρκία έχει υιοθετήσει ιδιαίτερα επικριτική στάση απέναντι στην ισραηλινή κυβέρνηση, ενώ το Μπακού διατηρεί στενή συνεργασία με το Τελ Αβίβ, μεταξύ άλλων στους τομείς της άμυνας και της ασφάλειας.
Η παρουσία της αζερικής αντιπροσωπείας στην αίθουσα της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ κατά την ομιλία του Μπενιαμίν Νετανιάχου στις 24 Σεπτεμβρίου προκάλεσε δυσαρέσκεια στην Άγκυρα.
Παράλληλα, οι τουρκικοί περιορισμοί που επηρέασαν τις μετακινήσεις του Ισραηλινού προέδρου Ισαάκ Χέρτζογκ αποτέλεσαν ακόμη ένα σημείο ενόχλησης για το Μπακού.
Οι διαφορετικές προσεγγίσεις απέναντι στο Ισραήλ αναδεικνύουν ότι οι δύο χώρες δεν έχουν πάντοτε κοινές προτεραιότητες στην εξωτερική τους πολιτική.
Η διαμάχη για τη μαντίλα και την εσωτερική πολιτική του Αζερμπαϊτζάν
Σημαντική πηγή έντασης αποτέλεσαν και οι αλλαγές στους κανόνες ένδυσης στα σχολεία του Αζερμπαϊτζάν, οι οποίες ουσιαστικά απαγορεύουν τη χρήση θρησκευτικών ενδυμάτων, συμπεριλαμβανομένης της μαντίλας, στα δημόσια σχολεία.
Η απόφαση προκάλεσε αντιδράσεις σε τουρκικούς πολιτικούς και κοινωνικούς κύκλους. Πρόσωπα από το κυβερνών κόμμα της Τουρκίας άσκησαν δημόσια κριτική, θεωρώντας ότι το μέτρο περιορίζει τη θρησκευτική ελευθερία.
Το Μπακού, ωστόσο, αντιμετώπισε τις παρεμβάσεις ως προσπάθεια ανάμειξης στις εσωτερικές του υποθέσεις.
Ο Αλίγιεφ αντέδρασε έντονα, υπογραμμίζοντας ότι η χώρα του δεν δέχεται υποδείξεις για τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνει την εσωτερική της πολιτική και προστατεύει τον κοσμικό χαρακτήρα του κράτους.
Η ένταση κλιμακώθηκε περαιτέρω, καθώς το Αζερμπαϊτζάν απαγόρευσε την είσοδο σε περισσότερους από 30 Τούρκους πολίτες, μεταξύ των οποίων δημοσιογράφοι, ακαδημαϊκοί και θρησκευτικοί παράγοντες, λόγω της στάσης τους στη συγκεκριμένη αντιπαράθεση.
Η απομάκρυνση συμβούλου του Ερντογάν δεν έλυσε την κρίση
Σε μια προσπάθεια αποκλιμάκωσης, ο Ερντογάν προχώρησε στην απομάκρυνση του συμβούλου του Οκτάι Σαράλ, ο οποίος είχε ασκήσει δημόσια κριτική στην απόφαση του Αζερμπαϊτζάν για τη μαντίλα.
Η κίνηση ερμηνεύτηκε ως προσπάθεια της τουρκικής πλευράς να περιορίσει τις αντιδράσεις και να στείλει μήνυμα καλής θέλησης προς το Μπακού.
Ωστόσο, η εξέλιξη δεν φαίνεται να ήταν αρκετή για να αποκαταστήσει πλήρως το κλίμα εμπιστοσύνης. Η απουσία του Αλίγιεφ από τη σύνοδο στην Άγκυρα έδειξε ότι οι διαφωνίες έχουν πλέον αποκτήσει ευρύτερο πολιτικό χαρακτήρα.
Γιατί έχει σημασία η κρίση στις σχέσεις των δύο χωρών
Η σχέση Τουρκίας και Αζερμπαϊτζάν έχει ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία για τον Νότιο Καύκασο, την ενεργειακή ασφάλεια και τις ισορροπίες στην ευρύτερη περιοχή.
Οι δύο χώρες συνεργάζονται στενά σε ενεργειακά και μεταφορικά δίκτυα, ενώ η στρατηγική τους σύμπλευση έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στις εξελίξεις του Καραμπάχ και στις περιφερειακές ισορροπίες.
Παράλληλα, η Άγκυρα επιδιώκει να ενισχύσει την επιρροή της στον τουρκικό κόσμο, ενώ το Μπακού επιθυμεί να διατηρεί την ανεξαρτησία των αποφάσεών του και να αναπτύσσει σχέσεις με διαφορετικές διεθνείς δυνάμεις.
Αυτό ακριβώς φαίνεται να βρίσκεται στον πυρήνα της σημερινής αντιπαράθεσης: το Αζερμπαϊτζάν επιδιώκει να αντιμετωπίζεται ως ισότιμος στρατηγικός εταίρος και όχι ως χώρα που οφείλει να ακολουθεί τις επιλογές της Άγκυρας.
Ρήξη ή προσωρινή κρίση;
Παρά τις εντάσεις, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι οι δύο χώρες οδηγούνται άμεσα σε οριστική ρήξη. Οι ιστορικοί, οικονομικοί, ενεργειακοί και αμυντικοί δεσμοί τους παραμένουν ισχυροί, ενώ τα κοινά στρατηγικά συμφέροντα εξακολουθούν να λειτουργούν ως παράγοντας συγκράτησης.
Ωστόσο, οι τελευταίες εξελίξεις αποκαλύπτουν ότι η σχέση δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Το Μπακού δείχνει όλο και πιο αποφασισμένο να υπερασπίζεται την πολιτική του αυτονομία, ακόμη και όταν αυτό σημαίνει δημόσια διαφοροποίηση από την Τουρκία.
Το επόμενο διάστημα θα δείξει αν οι δύο ηγεσίες θα καταφέρουν να περιορίσουν τις διαφωνίες ή αν οι σημερινές ρωγμές θα εξελιχθούν σε μια πιο μόνιμη αναδιάταξη των σχέσεων στον Νότιο Καύκασο.
